ایجاد کرسی علمی برای علامه طباطبائی در دانشگاه/ نمی‌توانیم جامعه ایرانی را با فرمول‌های غربی بشناسیم

دوره معرفت‌افزایی ویژه استادان دانشگاه علامه طباطبائی با عنوان «تحول علوم انسانی؛ چیستی، چرایی و چگونگی» توسط نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در این دانشگاه و با تدریس حجت‌الاسلام دکتر احمدحسین ‌شریفی، استاد ‌تمام گروه فلسفه مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) و سردبیر مجله علمی-پژوهشی تحقیقات بنیادین در علوم انسانی در حال برگزاری است.

اکبری‌اقدم: همیشه به دنبال ایجاد یک کرسی در دانشگاه برای علامه طباطبائی بودم

در اولین جلسه این دوره که روزهای یکشنبه هر هفته برگزار می‌شود، حجت‌الاسلام اکبری‌اقدم، مسئول نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه علامه طباطبائی با اشاره به اهمیت برگزاری دوره‌های معرفت‌افزایی استادان و تمایل آن‌ها برای شرکت در این دوره‌ها، گفت: در این دوره مباحث متدلوژي علوم انسانی، موضوعاتی چون علم دین، فلسفه علم و فلسفه علوم انسانی و مبانی آن و آنچه زمینه‌ساز تحویل علوم انسانی است، در خدمت استادان هستیم.

وی با اشاره به اینکه این هفته سالگرد ارتحال مفسر بزرگ، علامه طباطبائی است که یکی از برجسته‌ترین شخصیت‌های معرفتی این عصر است، افزود: از نظر آشنایی با حوزه‌های معرفتی، فلسفه اسلامی، شناخت و آشنایی کامل با تفاسیر قرآن کریم و مباحثی که در حوزه‌های معرفتی با نگاه وسیع، تأمل‌های فراوان و مطالعات عمیق علامه در مباحث علوم قرانی و عقلی، چه خوب است که ما نیز متعهد شویم که حتما به آثار علامه طباطبائی(ره) مراجعه داشته باشیم.

اکبری‌اقدم در ادامه بیان کرد: در منظومه‌سازی و ایجاد گفتمان برای چنین شخصیت‌های مانند علامه طباطبائی، امام راحل و شهید مطهری اهتمام جدی داشته باشیم. ضمن‌آنکه رهبر معظم انقلاب می‌فرمایند: «یکی از کارهای علامه طباطبائی که در مسیر کار ملاصدرا است، کتاب بدایه و نهايه او است و آراء و اندیشه‌های علامه قابلیت جریان‌سازی و گفتمان‌سازی دارد».

وی اضافه کرد: بنده همیشه به دنبال ایجاد یک کرسی در دانشگاه برای علامه طباطبائی بودم که آشنایی دانشجویان این دانشگاه با تفکرات علامه رقم بخورد. ایجاد یک رشته یا دوره دکتری یا فرصت مطالعاتی برای اساتید از جمله اموری است که برای پرداختن به علامه طباطبائی بسیار ضروری به نظر می‌رسد.

مسئول نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه علامه طباطبائی در بخش دیگری از صحبت‌های خود برآیند فرمایشات مقام معظم رهبری را چهار مسئله از جمله بومی سازی، اسلامی سازی، کارآمد سازی و روزآمدی در موضوع علوم انسانی دانست و گفت: در این زمینه باید از تقلید محض علوم غربی و ترجمه‌های جهت‌دار آن بیرون آمد و به لحاظ متد و مبانی وارد بحث‌های دیگری با نگاه دینی و اسلامی شویم.

وی با اشاره به صحبت‌های رهبر معظم انقلاب که می‌فرمایند، «باید در علوم انسانی از نگاه اجتهاد‌گونه، دینی، اسلامی و تکیه بر مبانی معرفتی و کمک از اندیشه و فلسفه اسلامی به‌خصوص اندیشه‌های علامه طباطبائی بهره و کمک گرفت»، افزود: نگاه فرامادی و توحیدی حتماً باید در علوم انسانی دمیده شود.

اکبری‌اقدم تأکید کرد: علوم انسانی از سایر رشته ها متمایز است، علوم انسانی علمی است که آمیختگی و نیامیختگی آن با دین آثار بزرگی را در پی دارد و از لحاظ بحث بومی‌سازی باید نگاه ترجمه‌ای در آن حذف شود و رهبری نیز در این زمینه تأکید دارند که «علوم انسانی الان متکی به آراء اسلامی و اندیشه‌های ما نیست از ما بیگانه است. از لحاظ کارآمدی هم در زندگی امروزی کاربردی نیست تا بتوان از آن استفاده کرد بلکه باید کارآمدی آن درست شود و گره بخورد به نیازهای روز ما. حتماً با تکیه بر منابع بومی و دینی و توان و نیروی داخلی، نیاز به تحول و کارآمدسازی در علوم انسانی داریم.»

‌شریفی: «ما نمی‌توانیم تعالیم و فرهنگ غرب را همانگونه که هست وارد کنیم»

حجت الاسلام دکتر احمدحسین ‌شریفی، دانشیار گروه فلسفه موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) نیز در ابتدای سخنان خود به تشریح انواع مواجهه مسلمین با علوم انسانی پرداخت. 

1- مواجهه منکرانه و علم‌ستیزانه، سلفیه و سنت‌گرایان: سلفیان و سنت‌گرایان و اهل حدیث و متن‌گرایان در عالم تشیع و اهل سنت، منکران علوم انسانی بودند که قائل به این هستند که با وجود متون دینی، نیاز به علوم انسانی نداریم و علم فقط باید از قرآن و حدیث گرفته شود و اگر بشریت چیزی نیاز داشت، حتماً در قرآن و حدیث آمده بود. اگر نیامده یا اساساً علم نیست و یا ارزش ندارد و مفید نیست، بعضاً اجازه اجتهاد در متون دینی را هم به خود نمی‌دادند.

علوم انسانی را حوزه‌های اسلامی جهان اسلام امروزه هم به رسمیت نمی‌شناسند یعنی رشته‌های علوم انسانی در آن‌ها تدریس نمی‌شود اما مؤسساتی در حوزه علوم اسلامی وجود دارد که به علوم انسانی می‌پردازند.

2- مواجهه مقلدانه و مشعوفانه: طیف وسیعی از تحصیل‌کردگان مسلمان در مراکز علمی جدید و دانشگاه‌ها که با تمام وجود اعتقاد به علوم انسانی دارند و قائل به این هستند که علم، علم است و ایرانی، غربی، اسلامی و غیر اسلامی ندارد.

اکثر رشته‌ها به‌خصوص روان‌شناسی و اقتصاد کمتر دنبال اندیشه اسلامی می‌روند و علوم اسلامی را پاسخگو نمی‌دانند و می‌گویند كه مدت‌ها باید در کار ترجمه، اندیشه‌های غرب باشیم. باید تلاش کنیم خود را بالا بیاوریم اما این قرن‌ها طول می‌کشد.

3- مواجهه تحول‌گرایانه: تفکر شیعی اگر توانسته در میان غربت و عده قلیل جلو بیاید به‌دلیل این است که مخالفت‌های جدی و محرومیت‌های شدید داشته است. اقتصاد لیبرالی اگر توانست از دوران رکود خود فاصله بگیرد به‌دلیل وجود رقیبی مانند مارکسیسم بود و اکنون در حال انحطاط است، چون رقیبی ندارد. چنانچه به طور جدی از اصالت‌های فرهنگی خود دفاع می‌کردند امروزه با تئوری‌های ناعادلانه و ناکارامد مواجه نبودند. مواجهه نوع سوم یعنی تحول‌گرایانه از نخستین سال‌های مواجهه مسلمین با علوم انسانی وجود داشته و طیف وسیعی را به خود اختصاص داده‌اند که قائلند علوم انساني غربی مبتنی بر مبانی است که نمی‌شود بدون نقد آن‌ها، تعالیم آنان را پذیرفت. اندیشمندی مانند سیدجمال‌الدین اسدآبادی می‌گوید: «ما نمی‌توانیم تعالیم و فرهنگ غرب را همانگونه که هست وارد کنیم». این علوم موریانه‌هایی به جان پایه‌ها و ستون‌های جهان اسلام می‌اندازد که از دین چیزی باقی نمی‌ماند. ضمن‌آنکه اندیشمندی مثل اقبال‌لاهوری نیز اینگونه است.

در علوم انسانی نمی‌توانیم دنبال قواعد عام و همه‌زمانی باشیم

‌شریفی در ادامه با اشاره به نگاه بومی‌سازی و علوم انسانی گفت: قاطبه مدافعان بومی‌سازی علوم‌انسانی اهل تأمل بیشتری در علوم انسانی بودند، علم‌شناس‌ بودند و ساختار علوم انسانی را بهتر می‌شناختند که تفاوت‌های عمده‌ای بین علوم طبیعی و علوم انسانی وجود دارد.

وی با بیان اینکه نمی‌توان جامعه ایران را با فرمول‌هایی که برای شناخت جامعه غربی استفاده می‌شود، شناخت و یا علوم آن را بومی‌سازی کرد، افزود: در علوم انسانی نمی‌توانیم دنبال قواعد عام و همه‌زمانی باشیم بلکه وابسته به فرهنگ‌های مختلف و فرهنگ پایه و وابسته به نیازهای اجتماعی مناطق مختلف است.

استاد‌تمام گروه فلسفه مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) در ادامه به طرح ایده بومی‌سازی علوم انسانی « نگاه تولیدی به طرح ایده علوم انسانی اسلامی یا اسلامی‌سازی علوم انسانی» اشاره و اظهار کرد: علوم انسانی افزون بر وابستگی به فرهنگ و نیازهای فردی و اجتماعی به بنیان‌های هستی‌شناختی، معرفت‌شناسی، انسان شناختی و ارزش‌شناختی هم وابسته‌اند.

وی خیمه علوم انسانی را بر چهار ستون موضوع، مقاصد، مسائل و روش‌ها دانست و به کارکردهای هفت‌گانه علوم انسانی اشاره کرد و گفت: گذشتگان معتقد بودند علوم انسانی سه کارکرد عمده دارد که عبارت از چیستی، چرایی و چگونگی.

وجه مشترک همه طیف‌ها این است که علوم انسانی مدرن را به شکل موجود، ناقص، نارسا و حتی مخرب می‌دانند

سردبیر مجله علمی-پژوهشی تحقیقات بنیادین در علوم انسانی کارکردهای هفت گانه را تعریف، توصیف، تفسیر، تبیین، کشف علل و عوامل، پیش‌بینی، ارش‌گذاری و کنترل برشمرد و تصریح کرد:‌ مدافعان نگاه تحول علوم انسانی تولیدی به شکل کامل معتقدند. علوم انسانی وابسته به بنیان‌های هستی‌شناسانه، انسان‌شناسانه و ارزش‌شناسانه است و اغلب کارکردها و همه ارکان تحت تأثیر این مبانی هستند. چون ارزش‌شناسی‌ها، انسان‌شناسی‌ها و جهان‌نگری‌ها متفاوت و متعارض هستند و در این زمینه اسلام نگاه خاصی به ما می‌دهد و منطق می‌گوید که می‌توانیم سخن از این تولید بگوییم و در نتیجه علوم انسانی متفاوت یعنی علوم انسانی اسلامی را مطرح کنیم.

‌شریفی وجه مشترک همه طیف‌ها این است که علوم انسانی مدرن را به شکل موجود، ناقص، نارسا و حتی مخرب می‌دانند، افزود: سه نقد عمده بر علوم انسانی موجود این است که مبتنی بر جهان بینی‌مادی و اومانیستی است، ابتنا بر انسان‌شناسی دارونیستی و اومانیسم آگوست کنتی دارد و ابتنا بر ارزش‌های لیبرالیستی «به ويژه لذت‌گرايي و سود‌گرايي» است.

علوم اسلامی، علوم انسانی موجود را کارآمدتر کرده و معضلات موجود را رفع می‌کند

 

در ادامه دکتر رحیم عبادی، عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبائی سؤالی مبنی بر اینکه «با این نگاه علوم سیاسی، فلسفه اخلاق و فلسفه سیاسی آیا متن‌محور است و صرفاً‌ از قرآن و حدیث بوده یا کارآمد و به‌روز است؟» مطرح کرد که دکتر ‌شریفی در پاسخ گفت: علوم اسلامی قطعاً باید کارآمدی خود را در مقام عمل نشان دهد. علوم اسلامی، علوم انسانی موجود را کارآمدتر کرده و معضلات موجود را رفع می‌کند. برای دیدن واقعیت‌های انسانی با چهار چشم باید نگاه کرد و این موارد خیلی از مواقع به کار می‌آیند و با چشم عقل، تجربه، وحی و شهود. ضمن‌آنکه با یک چشم نمی‌توان نگاه کرد و انتظار کارآمدی داشت.

شریفی در پاسخ به سؤال حجت‌الاسلام امیرحسین صفاحسینی، معاون علمی دفتر نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه علامه طباطبائی مبنی بر اینکه علوم انسانی موجود در حوزه خودش مبتنی بر پارادایم هایی است و این‌ موارد هم مبتنی بر یک سری پارادایم‌هایی هستند، آیا حضرتعالی پارادایم جدیدی مبتنی بر مبانی دینی ارائه می‌کنید یا از همان پارادایم‌ها استفاده می‌کنید؟ بیان کرد: مبانی جزئی از پارادایم ها هستند. فرضاً به طور مثال پارادایم هرمنوتیک تفسیر خاصی از انسان و نگاه معرفت‌شناسانه دارند ما نیز می‌توانیم پارادایم خاصی معرفی کنیم. تفکر پارادایمیک تفکر سراسری و همگانی نیست در قالب این نگاه می‌توانیم بگوییم این علوم انسانی اسلامی هم از این نوع پارادایم دفاع می‌کند که می‌توان نام خاص و متناسبی برای این پارادایم انتخاب کنیم.

با روش موجود نمی‌توانیم نظام اقتصادی را از علوم اسلامی استخراج کنیم

وی در پاسخ به سئوال دیگری از سوی دکتر عابدی، مبنی بر اینکه انتظارات مسلمانان اکنون با انتظارات مسلمانان صدر اسلام فرق می‌کند و آیا متون فقهی ما اجازه چنین فتح بابی را می‌دهند که مثلاً  انسان‌ها خود در سرنوشت سیاسی خود دخالت کنند؟ گفت: اگر با روش‌شناسی سابق و متعارف سراغ علوم دینی بیاییم، نمی‌توانیم دنبال استنباط و استخراج بخش مبانی علوم انسانی باشیم و حتماً نیاز به تحول در روش داریم. مثلاً با روش موجود نمی‌توانیم نظام اقتصادی را از علوم اسلامی استخراج کنیم و معیار ما برای آزمون و سنجش کارآمدی باید در دل روش باشد.

همچنین دکتر رضا مقدس، عضو هیئت علمی گروه اقتصاد نظری دانشگاه علامه طباطبائی نیز سؤالی مبنی بر اینکه آیا نظریه و یا نظریه‌هایی در علوم اسلامی در رشته‌های اقتصاد و دیگر رشته‌ها تدوین شده و یا تجربه عملیاتی شدن داشته‌اند که اجرای آن را مشاهده کنیم؟ یا قرار است در آینده کار کنیم و به این نظریه‌ها برسیم؟ یا اینکه آیا نظریه‌ها به نقد گذاشته شده که مباحث آن را نقد و عیوب آن‌ها را در بیاورید؟

شریفی در پاسخ به این سؤال گفت: در رشته های معدودی کار شده و نظریه‌های‌ کاربردی خوبی به دست آمده است اما ما در آرزوی کار در این حیطه‌ها و دستیابی به نقطه مطلوب هستیم. در جلسه آینده توضیح مفصل و مبسوطی در این‌باره بیان می‌کنم.

دکتر محمد‌رضا فلسفی‌نژاد، عضو هیئت علمی دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی دانشگاه علامه طباطبائی نیز سؤالاتی مبنی بر اینکه برداشت و تعریف شما از علم چیست؟ آیا تعریف علمی از علم می‌کنید؟ برداشت شما از علوم انسانی چیست؟ چه چیزهایی وجه ممیز علوم انسانی و اسلامی می باشد؟ مطرح کرد که شریفی در پاسخ گفت: علوم انسانی ناظر به تحلیل پدیده‌ها و واکنش‌های انسانی انسان است که در خلال بحث اشاره به ارکان و اصول و کارکردهای علوم انسانی داشتم.

نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه علامه طباطبائی دوره معرفت‌افزایی ویژه استادان این دانشگاه را با عنوان «تحول علوم انسانی؛ چیستی، چرایی و چگونگی» روزهای یکشنبه ساعت 18 تا 20 به‌صورت مجازی و از طریق سامانه وبینار دانشگاه با حضور حجت‌الاسلام دکتر احمد حسین‌شریفی، استاد‌تمام گروه فلسفه مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) و سردبیر مجله علمی-پژوهشی تحقیقات بنیادین در علوم انسانی برگزار می‌کند.

کلمات کلیدی
Ahmad Zouleh
تهیه کننده:

Ahmad Zouleh

0 نظر برای این مقاله وجود دارد

نظر دهید

متن درون تصویر امنیتی را وارد نمائید:

متن درون تصویر را در جعبه متن زیر وارد نمائید *