فرا رسیدن روز عرفه:« اعمال شب و روز عرفه»

دعای عرفه ازجمله دعاهای معروفی است که در کتب ادعیه نقل شده و در روز عرفه به خواندن آن سفارش شده است. این دعا که منسوب به امام حسین علیه السلام می باشد از مضامین بسیار والایی برخوردار است و مانند کلاس درسی است که می توان به عنوان بهترین منبع مورد استفاده عموم و خصوص قرار گیرد. نمودارهای سنجش فراوانی کلمات و موضوعات استخراج شده از جدول تحلیل محتوا، نشان میدهد که مهمترین و پرکاربردترین محور مطرح شده در این دعاء، محور خداشناسی است.که شامل مولفه های صفات و افعال خدا، احکام خدا، اسماءخدا و شعائرالهی است. سایر محورهای دعا به ترتیب فراوانی عبارتند از: انسان شناسی، راهنما شناسی، هستی شناسی و معادشناسی؛ محور انسان شناسی شامل: نیازهای انسان، ویژگیهای انسان، شناخت ابعاد ظاهری و ابعاد معنوی انسان. محور راهنماشناسی شامل: پیامبر شناسی، امام شناسی و قرآن شناسی؛ محور هستی شناسی، شامل: ویژگیهای جهان، ویژگی مخلوقات، فرشتگان، پدیده شناسی، استخراج گردید. نتایج نشان میدهد که بیشترین موضوعات مطرح شده در این دعا به محورهای خداشناسی، انسان شناسی و راهنماشناسی اختصاص یافته است. 

(پژوهش نامه معارف حسینی (آیت بوستان) » زمستان 1396 - شماره 8 , اخوان مقدم، زهره / حبیب پور، زهرا)

 

دعا رابطه مـخلوق بـا خـالق است. دعا روح انسان را با حـقیقت هـستی پیـوند می بخشد و وسیله ای است به هنگام شکسته شدن وسائل و کلیدی است به هنگام ناکارآمد بودن کلیدهای دیگر. حقیقت دعا، توجه بـه کـمال مـطلق و احساس نیاز و فقر و وابستگی به او است.

 

آنچه دعـاهای اسـلامی را از دعاهای دیگر ادیان متمایز می سازد، محتوای غنی و اثر بخشی آن در همه ابعاد زندگی انسان است، دعا در اسلام بیان دیگری از آمـوزه هـای فـرد ساز و جامعه پرداز وحی است یعنی درسهای قرآنی است که خداوند مـهربان برای تربیت انسان، به وسیله آیات آسمانی فرستاده است. ادعیه، به گونه ای تفسیر قران کریم و شرح معارف آسمانی است.(سـبحانی نـیا، 1390 ).

 

امـامان معصوم علیه السلام همواره خود را مسئول حفظ اسلام می دانسته انـد و تـلاش می کردند تا اسلام را از هرگونه انحرافی در امان نگاه دارند. هرگاه در جامعه اسلامی انحرافی رخ می داد و حیثیت اسـلام بـه خـطر می افتاد امامان آن خطر را بر طرف می کردند. زندگی همه ائمه یـک حـرکت واحـد بوده و یک کل جاری در تاریخ و در حرکت مشترک ایشان هیچ گونه ناسازگاری و اختلافی وجود نـداشته اسـت و اخـتلافی که در زندگی فرد فرد ائمه(ع) دیده می شود مربوط است به اختلاف زمان و حـالتهای اجـتماعی گوناگون و دشواریهایی که هر امام با آن رو به رو بوده است.(صدر، محمدباقر:145)

 

معصومین عـلیهم السـلام گـاهی جهت هدایت افراد از زبان دعا استفاده می نمودند و بسیاری از عقاید خویش را در دعا مطرح مـی نـمودند. یکی از زیباترین دعاها، مناجات امام حسین علیه السلام در روز عرفه است. آن حضرت در این دعای پر محتوا که در عـصر روز عـرفه عـرضه شده است عالی ترین مضامین توحیدی را در قالب کلماتی دلنشین بیان می کند. روح عرفان و معرفت در عرصه تـوحید الهـی در بخش های مختلف این دعا موج می زند وسالکان راه حقیقت را در طی مراحل سیرو سـلوک اسـتوارتر و مـصمم ترمی سازد.(عمرانی، 1390).

 

خداشناسی و راه رسیدن به توحید خالص، دستیابی به ایمان حقیقی و تبین و انتقال معارف دیـنی در قـالب دعـا و نیایش، یکی از اهداف معصومین علیه السلام می باشد. تحلیل دعای عرفه راه و روش صـحیح دعـا کردن را به انسان می آموزد، رفتار مخلوق با خالق را در هنگام دعا و مناجات، تبیین می کند و چـگونگی درخـواستهای مادی و معنوی را به انسان می آموزد. و چه چیزهایی را با چه جملاتی از خـداوند بـخواهد.

 

1- دعا در لغت

دعا به معنای فـرا خـواندن، صدا کردن، دعوت کردن(قرشی ، 1412: 342 ).عبادت، استغاثه و میل و رغبت به سوی خدا به اسـت. (حـسینی زیبدی،1414 ؛ ج 19: 408؛ ابن منظور، 1414: 257؛ ازدی، ج 2، بی تا: 455).ابـن فارس در تبیین معنای ریشـه این واژه می گوید: هو أن تـمیل الشـیء إلیک بصوتٍ وکلامٍ یکون منک؛ متمایل کردن چیزی به سمت خود با صدا وگـفته اسـت.(ابن فارس، ج۲، 1387: ۲۷۹).

 

2- دعا دراصـطلاح

دعـا در اصـطلاح، اعلام نیاز بـنده بـه معبود است این اعـلام نـیاز، محدود به لغت یا الگوی خاصی نیست. دعا و نیایش یکی از بنیادی ترین و مهمترین مـشخصات ادیان اسـت می توان گفت دین بدون دعا دین نیست. بـخش وسـیعی از ادبیات هـمه ادیانـ بـه دعا و مناجات اختصاص یافـته است. دعا و مناجات آیینه ای است که در آن احوال و احساسات و تجارب دینی و عرفانی مجال نمود و بروز مـی یابـند.(اکرمی، 1387).

 

3- دعا در قرآن

خداوند متعال در آیـه ۷۷ سـوره فـرقان در ایـن رابـطه فرموده است: «قـلْ مـا یعْبؤا بکمْ ربّی، لوْلا دعآؤکمْ. فقدْ کذّبْتمْ، فسوْف یکون لزاماً؛ بگو: اگر خواندن و دعای شما نباشد پروردگـار مـن بـه شما اعتنا و عنایتی نکند، شما را قدر و ارزشـی نـنهد، ولی شـما (پیـامبر و آیـات خـدا را)تکذیب کردید پس(کیفرتان)پیوسته و بر دوام خواهد بود.

 

از این کلام فهمیده می شود که جایگاه و منزلت انسان در نزد خداوند به اندازه دعا و ارزش او به قدر اهتمام به مناجات و عبادت اوسـت.

 

همچنین، خداوند متعال در آیه ۴۳ سوره انعام فرموده است: «فلوْلا إذْ جآءهمْ باءْسنا، تضرّعوا ولکنْ قستْ قلوبهمْ؛ پس ای کاش هنگامی که سختی و ناگواریی از سوی ما به آنان می رسید، تضرع و زاری می نمودند، لیکن دل هایشان قساوت پیـدا نـموده و سنگدل گردیده بودند» که خداوند در این آیه شریفه هشدار می دهد که اگر کافران تضرع و زاری می نمودند، خداوند سختی و ناگواری و خشم و عذاب و عقاب خویش را از آنان برمی داشت و ناراحتی های آنان را برطرف می نمود.

 

خـداوند مـتعال در آیه ۱۸۶ بقره، دعا را کلید رسیدن به آمال و آرزوها بیان کرده و فرموده است: «و إذا ساءلک عبادی عنّی فإنّی قریبٌ اءجیب دعْوة الدّاع إذا دعان؛ و هرگاه کـه بـندگانم درباره من بپرسند، بگو: کـه مـن نزدیکم و دعای هر دعا کننده را هنگامی که مرا بخواند، اجابت می کنم»

 

و نیز در آیه ۶۰ غافر می‎فرماید: «و قال ربّکم ادْعونی أسْتجبْ لکمْ إنّ الّذین یسْتکْبرون عـنْ عـبادتی سیدْخلون جهنّم داخرین؛ مـرا بـخوانید تا دعایتان را برای شما اجابت کنم، به راستی کسانی که از پرستش و عبادت من گردنکشی می کنند، با حالت خواری و ذلّت وارد جهنم خواهند شد»

 

خداوند متعال با این آیه شریفه توجه می دهد که ترک کـردن دعـا، استکبار و گردنکشی از پرستش و عبادت او و نیز سبب داخل شدن در آتش جهنم و عذاب خوار کننده آن است.

 

4- بررسی سند دعای عرفه

قدیمی ترین مصدر موجود این دعا کتاب الاقبال الاعمال سید بن طـاووس کـه در قرن هـفتم نوشته شده است.دراین کتاب هیچگونه سند و مأخذی برای اصل دعا بیان نشده است. ابن طاووس قـبل از نقل دعا فرموده است: ومن دعوات المشرفه فی یوم العرفه دعـاء مـولانا الحـسین بن علی صلوات الله علیه: الحمدلله الذی لیس لقضائه دافع (ابن طاووس، 1376، ج2: 74).

 

مصدر دیگر برای این دعا البلد الامـین تـقی الدین کفعمی است (1418: 258). وی این دعا را از دو راوی ذکر کرده است: قال بشْرٌ و بشیرٌ فلمْ یکنْ له ع جـهْدٌ إلّا قوْله یا ربّ یا ربّ بعْد هذا الدّعاء، کفعمی، بشر وبشیر را دو راوی این دعا ذکر نموده است.

 

این دعای شـریف سند متصل ندارد و درسند آن فقط پسران غالب بن بشراسدی مطرح شده است. درکـتب رجالی، بشر را از اصحاب چـهارامام اول عـلیهم السلام دانسته اند(خویی، 1413، ج4: 237). اما بشیر از یاران سید الشهدا شمرده شده است.(نمازی شاهرودی، بی تا، ج2: 41 ). لازم به ذکر است یکی از محققان معاصردر مقاله ای اثبات نموده است که بشر از یاران امـام صادق علیه السلام بوده و لقب اباعبدالله به امام صادق علیه السلام نیز اطلاق می شده و مختص امام حسین علیه السلام به تنهایی نبوده است. (ر.ک:حامدخانی 1392)

 

5- نگاهی به بخش الحاقی دعای عـرفه

1- دعـای عرفه امام حسین علیه السلام در منابع دعایی شامل دو بخش می باشد. در برخی از این منابع مانند نسخه های قدیم الاقبال الاعمال، این دعا تنها یک بخش دارد و با ذکر «یا رب یا رب» پایـان مـی یابد. اما در برخی دیگر از کتب مانند بحارالانوار، مفاتیح الجنان و صحیفه حسینیه، پس از ذکر «یا رب یارب»، بخش دیگری آمده است که با عبارت «الهی أنا الفقیر فی غنای»آغاز شده و با عبارت«انک علی کل شـیء قـدیر» پایان می یابد.

 

این عبارات هرچند از نظر دلالی زیبا هستند و در درجه بالایی قرار دارند ولی صرف این زیبایی دلیل بر انتساب آن بر معصوم نیست مانند بسیاری از شعرها و نثرهای عربی و فارسی که زیبا بودن متن، دلیل بر صـادر شـدن آن از مـعصوم نیست.(ر.ک: کرباسچی،1385: 114).

 

در دو مورد از این عبارات، کلمـه «اغـیار» بـه کار رفته است به عنوان مثال در قسمتی از این فراز آمده است:«وانْت الّذی ازلْت الاغْیار عنْ قلوب احبّائک»که در فرهنگ روایی حتی یک مورد هم وجـود نـدارد که بـه ماسوی الله کلمه اغیار اطلاق شده باشد، اما در کتـب تـصوف این کلمه به کاررفته است و در کتاب فتوحات مکیه عربی استفاده شده است؛ در دو مورد کلمه «جذب » به کار رفته مانند:«واسْلکْ بـی مـسْلک اهـْل الْجذْب»که در ادعیه معصومین و روایات از آن استفاده نشده است.(همان).

 

بنابراین دو احـتمال وجود دارد یا صوفیه آن را به کتابهای دعا افزوده اند و سید بن طاووس بدون توجه به این حقیقت، آن را در کتابش نقل کرده است ویا این که پس از سـیدبن طـاووس این بـخش را به کتابش اضافه کرده اند و این احتمال به واقع نزدیک تر است زیرا در برخی از نـسخه هـای کهن اقبال و در مصباح الزائر نیامده است.(همان).

 

عرفات کجاست؟

عرفات، نام منطقه وسیعی است با مساحت حدود ۱۸ کیلومتر مربع در شرق مکه معظمه، اندکی متمایل به جنوب که در میان راه طایف و مکه قرار گرفته است و زائران بیت ‏الله الحرام در نهم ذی‌الحجه، از ظهر تا غروب در این منطقه حضور دارند.

 

در نقلی آمده است که آدم و حوا پس از هبوط از بهشت و آمدن به کره خاکی، در این سرزمین یکدیگر را یافتند و به همین دلیل، این منطقه «عرفات» و این روز «عرفه» نام گرفته است.

 

همچنین گفته‌اند که جبرئیل هنگامی که مناسک حج را به ابراهیم می‌آموخت، چون به عرفه رسید به او گفت «عرفت» و او پاسخ داد آری، لذا به این نام خوانده شد و نیز گفته‌اند سبب آن این است که مردم از این جایگاه به گناه خود اعتراف می‌کنند و بعضی آن را جهت تحمل صبر و رنجی می‌دانند که برای رسیدن به آن باید متحمل شد. چرا که یکی از معانی «عرف» صبر و شکیبایی و تحمل است.

 

دعای عرفه را کجا بخوانیم؟

در مورد دعای عرفه مکان خاصی بیان نشده بلکه در این روز حضور در صحرای عرفات یا در سرزمین کربلا و زیارت امام حسین علیه السلام در روایات مورد سفارش قرار گرفته است (۳) که البته خواندن دعای مشهور امام حسین در روز عرفه یا دعای امام سجاد در این روز هم فضیلت خاص خود را دارد؛ در نتیجه کسی که توفیق حضور در این دو مکان شریف را نداشت و در شهر و دیار خود بود، بر اساس محاسبه روز عرفه در منطقه خود می‌تواند اعمال عرفه مانند دعای روز عرفه را بخواند و بهره ببرد.

 

کلمات کلیدی

0 نظر برای این مقاله وجود دارد

نظر دهید

متن درون تصویر امنیتی را وارد نمائید:

متن درون تصویر را در جعبه متن زیر وارد نمائید *